به گزارش روابط عمومی شرکت سهامی آب منطقه ای یزد،محمد علی امیربیکی مدیر مطالعات پایه منابع آب این شرکت در خصوص وضعیت آبخوان‌های استان یزد و پیامدهای برداشت بی‌رویه از این آبخوان‌ها گفت: مجموع کسری حجم مخزن آبخوان‌های استان از ابتدای دوره آماری تا پایان سال آبی ۱۴۰۴ - ۱۴۰۳ به بیش از ۱۰ میلیارد مترمکعب رسیده است که بیانگر ابعاد گسترده تخلیه ذخایر آب زیرزمینی در استان است.
وی با بیان اینکه ادامه برداشت بیش از ظرفیت آبخوان‌ها پیامدهای جبران‌ناپذیری به دنبال دارد، افزود: افت شدید سطح آب زیرزمینی، افزایش شوری منابع آب، خشک شدن چاه‌ها و قنوات، تشدید فرونشست زمین و از بین رفتن ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها از مهم‌ترین پیامدهای تداوم این روند است.
فرونشست؛ پیامد برداشت بی‌رویه از آبخوان‌های یزد
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای یزد با اشاره به ارتباط مستقیم برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی با پدیده فرونشست زمین، بیان کرد: در مناطقی که میزان برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی بیشتر از میزان تغذیه آن‌ها از طریق بارش‌هاست، سطح آب زیرزمینی به‌صورت مستمر افت می‌کند و در صورت تداوم این وضعیت، فرونشست زمین به وقوع می‌پیوندد.
امیربیکی ادامه داد: با توجه به اینکه بخشی از وزن لایه‌های بالایی زمین توسط آب زیرزمینی ذخیره شده بین ذرات خاک تحمل می‌شود، با تخلیه ذخایر آب زیرزمینی، فشار آب بین منفذی در لایه‌های زیرین زمین کاهش یافته و ذرات خاک تحت تأثیر وزن لایه‌های بالایی فشرده می‌شوند؛ در نتیجه سطح زمین به تدریج یا در برخی موارد به صورت ناگهانی نشست می‌کند و ترک‌ها، شکاف‌ها و فروچاله‌هایی در سطح زمین به وجود می‌آید.
وی با تأکید بر اینکه فرونشست زمین پدیده‌ای خزنده و برگشت‌ناپذیر است، تصریح کرد: با وقوع این پدیده، فضاهای خالی میان ذرات خاک که به‌عنوان مخازن طبیعی برای ذخیره آب زیرزمینی عمل می‌کنند، بسته می‌شوند و خاک ظرفیت نفوذپذیری و ذخیره‌سازی آب را برای همیشه از دست می‌دهد؛ بنابراین حتی در سال‌های پربارش نیز امکان ذخیره آب در اعماق زمین وجود نخواهد داشت.
امیربیکی با بیان اینکه به همین دلیل کارشناسان از فرونشست زمین با عنوان «مرگ آبخوان‌ها» یاد می‌کنند، گفت: با توجه به اقلیم گرم و خشک و کم‌بارش استان یزد، آبخوان‌ها مهم‌ترین منابع تأمین آب مناطق مختلف استان به شمار می‌روند و تخریب آن‌ها می‌تواند امکان ادامه حیات و فعالیت‌های انسانی را در این مناطق با تهدید جدی مواجه کند.
وی تخریب ساختمان‌های مسکونی و زیرساخت‌های حیاتی از جمله جاده‌ها، راه‌آهن، خطوط انتقال برق، شبکه‌های لوله‌کشی آب و گاز، تأسیسات فاضلاب و مخازن را از دیگر پیامدهای فرونشست زمین عنوان کرد.
فرونشست در ۹ دشت استان یزد
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای یزد با اشاره به گسترش این پدیده در دشت‌های استان، اظهار کرد: تاکنون فرونشست زمین در ۹ دشت یزد شامل دشت‌های یزد ـ اردکان، هرات، ابرکوه، مروست، چاهک ـ شهریاری، دهشیر، شمش ـ بهادران، چاهگیر و بافق مشاهده شده است.
امیربیکی هشدار داد: در صورت ادامه روند فعلی برداشت از آبخوان‌ها، علاوه بر افزایش نرخ و وسعت فرونشست در ۹ دشت یاد شده، سایر دشت‌های استان نیز در معرض گرفتار شدن به این پدیده قرار خواهند گرفت.
وی دشت یزد ـ اردکان را مهم‌ترین و بحرانی‌ترین دشت استان از نظر فرونشست زمین دانست و گفت: در سال‌های اخیر، وقوع این پدیده موجب ایجاد ترک‌ها و شکاف‌های عمیق در سطح دشت شده است؛ به‌گونه‌ای که طول برخی از این شکاف‌ها به چندین کیلومتر می‌رسد.
رستاق؛ رکورددار فرونشست در دشت یزد ـ اردکان
امیربیکی با تشریح مناطق درگیر فرونشست در دشت یزد ـ اردکان، بیان کرد: این پدیده در محدوده بین شهرهای یزد و احمدآباد اردکان، از جمله مناطق شاهدیه، زارچ، اشکذر، چرخاب، رستاق، میبد، بفروئیه، اردکان و احمدآباد و همچنین در جنوب شرق شهر یزد، شامل مناطق دهنو، حسین‌آباد، عسکریه و یزدگرد مشاهده شده است.
وی با استناد به پژوهش‌های سازمان نقشه‌برداری کشور افزود: بیشینه نرخ فرونشست زمین در این دشت طی سال‌های اخیر حدود ۱۴ سانتی‌متر در سال ثبت شده که مربوط به منطقه رستاق است.
آبخوان‌های تأمین کننده آب آشامیدنی یزد در معرض تهدید فرونشست
در ادامه محمد علی فهیمی رئیس گروه مطالعات آب های زیرزمینی شرکت آب منطقه ای یزد یاد آور شد: متاسفانه با استمرار برداشت بی‌رویه از چاه‌های گلخانه‌ای، کشاورزی و شرب و افت شدید و مداوم سطح آب زیرزمینی، آبخوان‌های آب شرب استان به ویژه آبخوان‌های یزدگرد و چرخاب که تأمین‌کننده آب آشامیدنی شهر یزد هستند نیز درگیر فرونشست شده‌اند به طوری که شکاف‌های ناشی از فرونشست تا نزدیکی چاه‌های آب آشامیدنی پیشروی کرده و ساختار طبیعی زمین‌شناسی و قابلیت مخزنی این آبخوان‌های ارزشمند و کم‌نظیر آب شیرین را در معرض تخریب جدی قرار داده است.
۳۹ فروچاله عمیق در دشت ابرکوه ایجاد شده است
رئیس گروه مطالعات آب‌های زیرزمینی شرکت آب منطقه‌ای یزد با اشاره به وضعیت بحرانی دشت ابرکوه، اظهار کرد: به دلیل ساختار خاص زمین‌شناسی این منطقه و وجود سنگ‌بستر آهکی، فرونشست زمین علاوه بر نشست سطحی، به شکل ایجاد فروچاله نیز نمایان شده است.
فهیمی با بیان اینکه تاکنون حدود ۳۹ فروچاله در منطقه ابرکوه ایجاد شده است، گفت: قطر بزرگ‌ترین این فروچاله‌ها به حدود ۸۰ متر و عمق برخی از آن‌ها به بیش از ۴۰ متر می‌رسد.
وی افزود: بیشتر این فروچاله‌ها در مناطق فیض‌آباد، هروک و شرق شهر ابرکوه ایجاد شده‌اند و در برخی موارد تا فاصله حدود ۳۰۰ متری مناطق مسکونی پیشروی کرده‌اند.
فهیمی با هشدار نسبت به خطرات این پدیده برای سکونتگاه‌ها، تصریح کرد: فروچاله‌ها به‌صورت نقطه‌ای و معمولا ناگهانی ایجاد می‌شوند و علاوه بر تخریب آبخوان‌ها، گسترش آن‌ها به سمت مناطق مسکونی می‌تواند پیامدهای بسیار خطرناکی به دنبال داشته باشد.
وی دشت شمش ـ بهادران را نیز از دیگر دشت‌های بحرانی استان برشمرد که تاکنون یک مورد فروچاله در آن گزارش شده است و گفت: در دشت هرات نیز آثار فرونشست به شکل شکاف‌های عمیق و طولانی در سطح زمین نمایان شده است.
فرونشست متوقف‌شدنی است، اما بازگشت‌پذیر نیست
رئیس گروه مطالعات آب‌های زیرزمینی شرکت آب منطقه‌ای یزد با تأکید بر اینکه برای فرونشست‌هایی که تاکنون اتفاق افتاده است، راهکار جبرانی وجود ندارد، اظهار کرد: با این حال می‌توان از گسترش بیشتر این پدیده شوم جلوگیری کرد که تنها راهکار آن کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و محدود کردن مصرف در حد توان و ظرفیت آبخوان‌هاست.
فهیمی با تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف آب در بخش‌های مختلف، خاطرنشان کرد: اصلاح الگوی مصرف در بخش های کشاورزی، خانگی و صنعت و جلوگیری از برداشت بیش از ظرفیت منابع آب زیرزمینی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل روند تخریب آبخوان‌ها دارد.
وی همچنین درباره تداوم فرونشست حتی پس از کنترل افت سطح آب زیرزمینی توضیح داد: در مراحل اولیه، افت سطح آب موجب کاهش فشار آب در منافذ خاک و فشرده شدن ذرات آن می‌شود که این فرآیند تحکیم نام دارد و می‌تواند فرونشست نسبتاً سریعی ایجاد کند.
فهیمی ادامه داد: حتی پس از تثبیت سطح آب زیرزمینی و توقف افت فشار آب بین منفذی، خاک ممکن است همچنان به‌آرامی دچار تغییر شکل شود که به آن خزش گفته می‌شود؛ به همین دلیل، فرونشست ناشی از خزش می‌تواند حتی پس از کنترل افت سطح آب زیرزمینی نیز سال‌ها ادامه داشته باشد.
